افسردگی در بارداری یکی از اختلالاتی است که در بسیاری از زنان در این دوران دیده میشود. این اختلال خلقی با احساسات منفی نظیر غم، بیانگیزگی، اضطراب و… همراه است و میتواند باعث اختلال در عملکرد روزانه فرد شود. از آنجایی که مادر در دوران بارداری در وضعیت حساسی به سر میبرد توجه به افسردگی در بارداری و کنترل آن از اهمیت بالایی برخوردار است. در ادامه این مقاله به اینکه افسردگی در بارداری چیست و نحوه درمان آن به شکل کامل خواهیم پرداخت.
افسردگی در بارداری چیست؟
افسردگی در بارداری که آن را گاهی «افسردگی پیش از زایمان» مینامند نوعی اختلال خلقی است که در دوران حاملگی رخ میدهد و با احساساتی همچون غم، ناامیدی، بیانگیزگی، اضطراب و کاهش انرژی همراه است. این وضعیت فراتر از نوسانات خلقی طبیعی در دوران بارداری است به شکلی که برای چند هفته به شکل مستمر ادامه مییابد و میتواند علائم خفیف یا شدیدی ایجاد کند؛ به شکلی که باعث اختلال در زندگی روزمره فرد میشود.
افسردگی بارداری چه علائمی دارد؟
بانوانی که دچار افسردگی بارداری میشوند علائم این افسردگی را به مدت دو هفته یا بیشتر تجربه میکنند. از جمله علائم افسردگی بارداری موارد زیر هستند:
- احساس غم، پوچی یا ناامیدی مداوم
- کاهش علاقه به فعالیتهای لذتبخش
- گریههای بیدلیل
- اختلال در خواب به شکل کم خوابی یا پرخوابی
- تغییر در اشتها به شکل کاهش شدید یا پرخوری احساسی
- احساس بیارزشی، گناه یا ناکافی بودن بهعنوان مادر
- اضطراب شدید درباره سلامت جنین یا آینده
- کاهش تمرکز و تصمیمگیری
- افکار مربوط به آسیب به خود یا تمایل به مرگ در موارد شدید
وجود چند مورد از این علائم به مدت طولانی میتواند نشانه افسردگی باشد و نیاز به ارزیابی تخصصی دارد.
دلایل بروز افسردگی در دوران بارداری
تحقیقات حاکی از این هستند که افسردگی دوران بارداری در هر فرد با هر سن، فرهنگ، نژاد و تحصیلات میتواند رخ دهد؛ اما برخی دلایل میتوانند احتمال افسردگی بارداری را افزایش دهند. از جمله دلایل بروز افسردگی در دوران بارداری میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- تغییرات هورمونی در دوران بارداری
- اضطراب ناشی از بارداری، زایمان و فشارهای عصبی زندگی
- بارداری ناخواسته در سنین پایین یا بالا
- بارداری پرخطر
- سابقه شخصی افسردگی خفیف یا شدید، اضطراب یا بیماریهای روانی
- مصرف مواد مخدر
- سابقه سوءاستفاده فیزیکی یا جنسی
- وضعیت اقتصادی اجتماعی پایین
- عدم دریافت حمایت از سوی اطرافیان
- ناراحتیهای جسمی مرتبط با بارداری مانند حالت تهوع و استفراغ
- سبک زندگی نامناسب شامل نداشتن رژیم غذایی سالم و نداشتن ورزش منظم مناسب این دوران
چه افرادی مستعد ابتلا به افسردگی بارداری هستند؟
برخی از بانوان به دلیل ترکیبی از عوامل روانی، زیستی و اجتماعی بیشتر در معرض ابتلا به افسردگی دوران بارداری هستند. افراد در شرایط زیر بیشتر افسردگی بارداری را تجربه میکنند:
- زنانی که سابقه خانوادگی در ابتلا به مشکلات خلقی همچون افسردگی، اضطراب یا سایر اختلالات سلامت روان دارند.
- بانوانی که زندگی پر استرسی را به دلیل از دست دادن شغل، مشکلات مالی، یا مرگ یکی از عزیزان تجربه میکنند.
- زنانی که حمایت کافی از سمت خانواده و دوستان ندارند.
- بانوانی که در رابطه با مسائل مرتبط با بارداری همچون ناخواسته بودن بارداری، تجربه سقطهای گذشته و نگرانی درباره فرزندپروری مشکل دارند.
- بانوانی که مشکلات اقتصادی و اجتماعی متنوعی را تجربه میکنند.
- زنانی که با مشکلات فردی و شخصیتی مانند کمبود عزتنفس، اعتیاد به مواد مخدر و نوشیدنیهای الکلیو… درگیرند.
افسردگی بارداری از کی شروع میشود و تا کی ادامه دارد؟
افسردگی بارداری میتواند در هر دوره از سه ماهه اول، دوم یا سوم رخ دهد. احتمال بروز در سه ماهه اول به دلیل تغییرات هورمونی بین ۶ تا ۱۰ هفته و در سه ماهه سوم به دلیل خستگی مداوم و ترس از زایمان بیشتر است. در بسیاری از زنان افسردگی زایمان تا یک سال پس از زایمان نیز ادامه دارد.
دلایل افسردگی در سه ماهه اول بارداری
در سه ماه اول بارداری تغییرات شدید هورمونی در بدن مادر رخ میدهد و افزایش ناگهانی سطح هورمونها میتواند بر تعادل شیمیایی مغز تأثیر بگذارد. از طرفی تهوع، استفراغ، خستگی شدید و نگرانی از سقط جنین نیز در این دوره شایع هستند و میتوانند زمینه افسردگی را فراهم کنند. جدای این موارد تطبیق روانی با خبر بارداری به خصوص اگر بارداری ناخواسته باشد میتواند فشار قابل توجهی بر روی مادر ایجاد کند.
دلایل افسردگی در سه ماهه دوم بارداری
در سه ماه دوم به طور معمول علائم جسمی اولیه کاهش مییابد؛ اما موارد دیگری همچون نگرانی درباره سلامت جنین، نتایج آزمایشها و تغییرات ظاهری بدن میتوانند مادر را تحت تأثیر قرار دهند. برخی از زنان در این مرحله نسبت به تغییر تصویر بدنی خود احساس ناراحتی دارند. همچنین مشکلات زناشویی یا فشارهای کاری میتواند در این دوره تشدید شود و زمینهساز افسردگی بارداری باشد.
دلایل افسردگی در سه ماهه سوم بارداری
در سه ماه سوم نگرانی درباره زایمان، درد، عوارض احتمالی و مسئولیت مراقبت از نوزاد افزایش مییابد. بزرگ شدن شکم و ناراحتیهای جسمی و در نتیجه آنها اختلال خواب در این زمان بسیار شایع است که میتواند خلق مادر را به شدت تحت تأثیر قرار دهد. همچنین ترس از تغییر نقشها و مسئولیتهای جدید نیز عامل مهمی برای افسردگی در دوران بارداری هستند.
خطرات افسردگی در بارداری
ابتلا به افسردگی در حاملگی میتواند با عوارض و خطرات قابل توجهی برای مادر و جنین همراه باشد. از جمله خطرات افسردگی در دوران حاملگی موارد زیر هستند:
مراقبت نکردن از خود
عدم درمان افسردگی باعث میشود تا مادر انگیزه و علاقهای برای مراقبتهای دوران بارداری، مصرف غذاهای سالم و مقوی، داشتن خواب کافی و انجام دستورات پزشک نداشته باشد.
انجام رفتارهای پرخطر
افسردگی در این دوران میتواند مادر را به انجام رفتارهای غلط و پرخطر مانند استعمال دخانیات، مصرف مشروبات الکلی و مواد مخدر سوق دهد.
ابتلا به افسردگی پس از زایمان یا PPD
عدم درمان افسردگی حاملگی میتواند باعث افسردگی پس از زایمان شود و در برقراری رابطه عاطفی با نوزاد و مراقبت از او مشکلاتی به وجود آورد.
آسیب رساندن به خود و یا جنین
ممکن است افسردگی حاملگی احساس خودکشی و یا آسیب رساندن به فرزند را در فرد به وجود آورد.
زایمان زودرس
افسردگی میتواند باعث زایمان زودرس و تولد نوزاد پیش از هفته سی و هفتم بارداری شود.
وزن کم نوزاد در هنگام تولد
مادرانی که دچار افسردگی در دوران حاملگی هستند ممکن است نوزادانی با وزن کمتر از وزن طبیعی به دنیا آورند.
روشهای تشخیص افسردگی در بارداری
روش تشخیص افسردگی در بارداری با شناسایی نشانههای افسردگی امکانپذیر است. اگر مادر علائم افسردگی در بارداری را داشته باشد باید حتماً به پزشک متخصص مراجعه کند. تشخیص به طور معمول توسط پزشک یا روانشناس از طریق مصاحبه بالینی به شکلهای زیر انجام میشود:
- ارزیابی علائم افسردگیبارداری در فرد
- بررسی سابقۀ ابتلا به بیماریها و اختلالات روانی
- استفاده از روشهای سنجش سلامت روانی: استفاده از ابزارهایی مانند (EPDS، PHQ-9 و BDI)
- مقایسۀ علائم افسردگی فرد باردار با افسردگی در حالت غیر بارداری
- انجام آزمایشهای مختلف و معاینات بالینی خانمهای باردار
- ارزیابی چالشهای خانمهای باردار از نظر اجتماعی و اقتصادی
جدای این موارد ممکن است پزشک لازم ببیند تا مشکلات تیروئید یا کم خونی را که علائم مشابه دارند بررسی کند.
راهکارهای درمان افسردگی در بارداری
افسردگی در بارداری همچون دیگر بیماریهای روانشناختی قابل درمان است و با تشخیص به موقع میتوان علائم آن را کاهش داد و درمان کرد. درمان افسردگی در حاملگی به شکلهای زیر انجام میشود:
رواندرمانی
رواندرمانی ایمنترین و مؤثرترین روش درمان افسردگی در دوران بارداری است، بهویژه زمانی که شدت علائم خفیف یا متوسط باشد. در رواندرمانی، درمان شناختی رفتاری (CBT) تمرکز خود را بر شناسایی و تغییر الگوهای فکری منفی قرار میدهد و در «درمان بین فردی» (IPT) به مسائل مربوط به رابطه پرداخته میشود که به درمان افسردگی کمک میکنند. زوج درمانی نیز در این میان میتواند بسیار مؤثر باشد؛ زیرا نقش مهمی در تقویت ارتباط عاطفی و کاهش احساس تنهایی مادر دارد.
شرکت در گروههای حمایتی
حضور در کنار زنان دیگر با چالشهای مشابه میتواند برای مادران باردار بسیار مؤثر باشد. آنها در این جلسات به بیان مشکلات و احساسات خود بدون خجالتزدگی میپردازند و حس و حال بهتری میگیرند.
درمان دارویی
در موارد متوسط تا شدید ممکن است پزشک داروهای ضدافسردگی را توصیه کند. انتخاب دارو باید حتماً توسط روانپزشک و با هماهنگی متخصص زنان انجام شود تا هیچگونه آسیبی به جنین وارد نگردد.
نوردرمانی
در برخی زنان، بهویژه کسانی که علائم افسردگی فصلی دارند، نوردرمانی میتواند مفید باشد. قرار گرفتن در معرض نور مصنوعی با شدت مشخص در ساعات صبحگاهی به تنظیم ریتم شبانهروزی کمک میکند.
اصلاح سبک زندگی (روشهای طبیعی برای درمان افسردگی بارداری)
تغییرات رفتاری ساده اما منظم نقش مهمی در کاهش علائم افسردگی در بارداری دارد. از جمله اقداماتی که میتوان انجام داد موارد زیر هستند:
فعالیت بدنی ملایم
ورزشهای سبک مانندپیادهروی روزانه، یوگای بارداری یا شنا باعث ترشح اندورفین (هورمونهای شادی) میشوند. حداقل ۳۰ دقیقه فعالیت سبک در روز میتواند خلق را بهبود دهد.
تنظیم خواب
کم خوابی میتواند افسردگی را تشدید کند و به همین دلیل مادران باید با اقداماتی نظیر خوابیدن در ساعت مشخص، کاهش استفاده از موبایل پیش از خواب، و ایجاد محیط آرام و تاریک قبل از خواب به بهبود وضعیت خواب خود کمک کنند.
تغذیه متعادل
کمبود آهن، ویتامین D، امگا ۳ و ویتامینهای گروه B میتواند علائم افسردگی را بدتر کند. مادران باید در رژیم غذایی خود پروتئین کافی، سبزیها تازه، مغزها و دانهها و ماهیهای حاوی امگا ۳ را قرار دهند.
تکنیکهای مدیریت استرس
استرس یکی از عوامل اصلی تشدید افسردگی در بارداری است و میتوان با روشهای زیر آن را کنترل کرد:
- تمرین تنفس عمیق و آرامسازی عضلانی
- مدیتیشن و ذهنآگاهی
- نوشتن احساسات در دفترچه روزانه
- تمرین قدردانی روزانه
جلوگیری از افسردگی بارداری
بهترین کار پیشگیری از افسردگی بارداری است و به همین دلیل به کسانی که قصد بارداری دارند توصیه میشود موارد زیر را حتماً در نظر بگیرند:
- استفاده از حمایت اطرافیان در اولین تجربه بارداری
- مشورت با پزشک در صورت تجربه سقطهای قبلی یا داشتن نگرانی در مورد سلامت جنین
- ابراز کردن احساسات
- شناخت علائم افسردگی در بارداری و توجه به آنها
- پیگیری مراقبتهای منظم پزشکی
- جدی گرفتن فعالیتها و مسئولیتهای ضروری دوران بارداری
- کمک خواستن از دوستان و نزدیکان
تأثیر افسردگی بر سلامت مادر و جنین
افسردگی میتواند اثرات منفی بر روی وضعیت جسمی و روحی مادر بگذارد. افسردگی در دوران بارداری میتواند باعث تضعیف سیستم ایمنی مادر، افزایش سطح هورمونهای استرس، مختل شدن الگوی خواب و تغذیه شود که همگی رشد جنین را تحت تأثیر قرار میدهند. همچنین تداوم افسردگی و عدم درمان افسردگی میتواند تا پس از زایمان گریبانگیر مادر باشد و رابطه مادر و نوزاد را تحت تأثیر قرار دهد. در صورتی که رابطه خوبی بین مادر و نوزاد برقرار نشود امکان آسیبهای جبرانناپذیری به نوزاد وجود دارد. به طور خلاصه میتوان تأثیر افسردگی در بارداری بر جنین را به شکل زیر شرح داد:
- وزن کم نوزاد در هنگام تولد
- زایمان زودرس
- مشکلات رشد در کودک
- تحریکپذیری و بیحالی نوزاد
- افزایش احتمال سزارین
افسردگی پس از بارداری
افسردگی پس از زایمان در هفتهها یا ماههای پس از تولد نوزاد بروز پیدا میکند. زنانی که در دوران بارداری افسردگی را تجربه کردهاند بیشتر در معرض ابتلا به این افسردگی هستند. از علایم شایع افسردگی پس از بارداری غم شدید، ناتوانی در برقراری ارتباط با نوزاد و احساس بیکفایتی در مراقبت از نوزاد هستند. افسردگی پس از زایمان با افسردگی در بارداری متفاوت است و ممکن است حتی در زنانی که افسردگی در حاملگی نداشتهاند رخ دهد.
افسردگی در بارداری و جنسیت جنین
با اینکه عدهای از متخصصین بروز علائم افسردگی در بارداری و جنسیت جنین را به یکدیگر مرتبط میدانند؛ اما از نظر علمی هنوز هیچ ارتباطی ثابت نشده است. گاه ارتباط افسردگی با جنسیت را به فرهنگهای خاصی میتوان نسبت داد که پسر بودن فرزند اول برایشان اهمیت دارد و زمانی که جنسیت جنین دختر باشد مادر را تحت فشار قرار میدهند و باعث مشکلات روحی در او میشوند.
آیا مصرف داروهای ضد افسردگی در بارداری بیخطر است؟
تصمیمگیری در مورد مصرف دارو برای درمان افسردگی در بارداری چندان ساده نیست؛ زیرا خطرات ناشی از افسردگی درمان نشده میتواند به مراتب بالاتر باشد؛ بنابراین پزشک در این مورد باید تصمیم بگیرد و اقدامات لازم را انجام دهد. مطالعات حاکی از این هستند که مصرف داروهای ضدافسردگی در دوران بارداری با بروز مشکلاتی همچون اختلالات رفتاری، اختلال نقص توجه و بیشفعالی، اوتیسم، اختلالات یادگیری و ناتوانیهای ذهنی ارتباط معناداری ندارد؛ با این وجود این پزشک است که باید در این مورد تصمیم بگیرد.
چه زمانی باید برای درمان افسردگی بارداری به روانشناس مراجعه کنیم؟
در صورتی که در دوران بارداری علائم افسردگی بیش از دو هفته به طول بینجامد یا فرد احساس کند که عوامل زمینهای افسردگی را تجربه کرده بهتر است به روانشناس مراجعه کند.
برای درمان افسردگی دوران بارداری میتوان به کلینیکهای روانشناسی همچون کلینیک روانشناسی پایا مراجعه کرد. در این کلینیک روانپزشکان متخصص همچون دکتر «دکتر حسین فوده» و دیگر همکاران ایشان میتوانند بهترین مشاورهها را در رابطه با افسردگی در دوران حاملگی به افراد ارائه کنند.
آیا افسردگی بارداری میتواند بعد از زایمان هم ادامه یابد؟
افسردگی بارداری در طول بارداری آغاز میشود و میتواند تا یک سال پس از زایمان نیز ادامه یابد. این افسردگی با افسردگی پس از زایمان که حدود یک ماه بعد از زایمان بروز پیدا میکند متفاوت است؛ زیرا افسردگی زایمان ارتباطی به دوران بارداری ندارد.
کلام پایانی
افسردگی در بارداری یک اختلال شایع اما قابل درمان به شمار میرود. این وضعیت میتواند از ترکیب عوامل هورمونی، روانی و اجتماعی ناشی شود و در هر مرحلهای از بارداری بروز کند. شناسایی زودهنگام علائم، دریافت حمایت عاطفی و مراجعه به متخصص سلامت روان نقش کلیدی در پیشگیری از پیامدهای جدی آن دارد. به مادران باردار پیشنهاد میشود برای سلامت خود و جنین حتماً به علائم افسردگی در دوران بارداری توجه داشته باشند و در زمان مناسب برای درمان اقدام کنند.
سوالات متداول
نوعی اختلال خلقی است که در دوران بارداری رخ میدهد و با احساس غم مداوم، بیانگیزگی و نگرانیهای شدید همراه است.
نوسانات خلقی در بارداری شایع است، اما اگر غم و ناامیدی بیش از دو هفته ادامه پیدا کند و عملکرد روزمره را مختل کند، نیاز به بررسی تخصصی دارد.
سابقه افسردگی، استرس شدید، مشکلات خانوادگی یا اقتصادی، بارداری ناخواسته و تغییرات هورمونی از عوامل مؤثر هستند.
در صورت عدم درمان، میتواند باعث افزایش استرس مادر و برخی پیامدهای احتمالی مانند زایمان زودرس شود؛ به همین دلیل پیگیری درمان اهمیت دارد.
