اختلال خوردن چیزی بیشتر از یک مشکل ساده غذایی است و از جمله مشکلات جدی سلامت روان به شمار میرود. اختلالات خوردن نه تنها بر تغذیه و وزن فرد تأثیر دارد؛ بلکه اثرات منفی بر روی سلامت جسمی، روانی و اجتماعی میگذارد. اختلال خوردن به دلیل اینکه میتواند باعث عوارضی همچون افسردگی، اضطراب و یا آسیب به روابط اجتماعی شود نیاز به درمان دارد. در این مقاله به شکل کامل به اختلال خوردن، علائم آن و روشهای درمانش میپردازیم.
اختلال خوردن چیست؟
اختلال خوردن (Eating Disorder) نوعی اختلال روانشناسی به شمار میرود که عمدتاً با اختلال در نگرش و رفتارهای مربوط به غذا مانند پرخوری عصبی، بیاشتهایی عصبی و اختلال پرخوری تشخیص داده میشود. اختلالات خوردن به طور معمول با نگرانی شدید درباره وزن، شکل بدن و کنترل غذا همراه است. این اختلال بیشتر در نوجوانان و جوانان دیده میشود هرچند میتواند در هر سنی رخ دهد.
علائم اختلالات خوردن چیست؟
علائم اختلالات خوردن به سه شکل جسمی، رفتاری و روانی بروز مییابد و نوع علائم با توجه به نوع اختلال متفاوت است. برخی از نشانههای مشترک به عنوان علائم اختلالات خوردن به شرح زیرند:
علائم رفتاری
- حذف وعدههای غذایی یا محدودیت شدید در غذا خوردن
- پرخوری ناگهانی و نداشتن کنترل در خوردن
- وسواس فکری درباره میزان کالری دریافتی، وزن و شکل بدن
- مصرف ملین، استفراغ عمدی یا ورزش افراطی برای جبران غذا
- غذا خوردن مخفیانه یا احساس شرم پس از مصرف غذا
علائم روانی و احساسی
- احساس گناه و اضطراب یا افسردگی پس از خوردن غذا
- عدم رضایت از تصویر بدن
- نوسانات خلقی، تحریکپذیری یا انزوا
- ترس بسیار از اضافه وزن حتی با وزن طبیعی پایین
علائم جسمی
- خستگی مداوم
- سرگیجه، سردی دست و پا
- کاهش یا افزایش وزن طبیعی
- خشکی پوست، کننده شدن ناخنها، ریزش مو
- اختلالات هورمونی و نامنظمی قاعدگی
- مشکلات گوارشی (یبوست، نفخ، درد معده)
چه زمانی باید علائم اختلالات خوردن جدی گرفته شود؟
در صورتی که علائم نام برده به شکل مداوم در فرد مشاهده شود و بر روی عملکرد روزانه اثر گذاشته و یا با افت سلامت جسم و روان همراه باشد باید حتماً به متخصص سلامت روان یا تغذیه مراجعه کرد.
انواع اختلال خوردن
اختلال خوردن به دستههای مختلفی تقسیم میشود که هر یک ویژگیهای خاص خود را دارند. در ادامه به معرفی این اختلالات میپردازیم:
اختلال پرخوری عصبی (Bulimia Nervosa)
در پی این اختلاف فرد دورههای مکرر پرخوری را تجربه میکند و سپس برای جبران آن دست به رفتارهایی همچون استفراغ، مصرف ملین و ورزش افراطی میزند. پرخوری باعث میشود این افراد دچار احساس شرم، گناه و اضطراب شدید شوند و برای رفع این احساسات روی به رفتارهای جبرانی بیاورند.
علائم اختلال پرخوری عصبی
- احساس عدم کنترل بر خوردن غذا
- خوردن مقدار زیادی غذا در مدت زمان کوتاه
- اقدام به پاکسازی از طریق مصرف ملینها، استفراغ و ورزش زیاد
- اضطراب و شرم از بدن و وزن
- ابتلا به مشکلات سلامت همچون فرسایش مینای دندان، التهاب گلو و عوارض قلبی
اختلال پرخوری (Binge Eating Disorder – BED)
فرد بر اثر ابتلا به این اختلال دست به خوردن مقدار زیادی غذا میزند و کنترلی بر خوردن ندارد اما برخلاف پرخوری عصبی پس از آن اقدام به پاکسازی نمیکند.
علائم اختلال پرخوری
- مصرف مقدار زیادی غذا در مدتزمان کوتاه
- احساس عدم کنترل بر خوردن غذا
- احساس شرم یا گناه پس از پرخوری
- خوردن غذا حتی در صورت عدم گرسنگی
- تلاش برای محدود کردن خوردن به مدت طولانی پس از پرخوری کردن
اختلال بیاشتهایی عصبی (Anorexia Nervosa)
بیاشتهای عصبی که به آن «بیاشتهایی» نیز میگویند اختلالی است که میتواند تهدیدکننده زندگی باشد. بر اثر این اختلال فرد میکوشد تا با ورزش بیش از حد، محدود کردن شدید کالری یا ترکیبی از این دو وزن خود را کنترل کند.
علائم بیاشتهایی عصبی
- ترس شدید از افزایش وزن
- محدود کردن شدید مصرف کالری
- داشتن دیدگاه تحریف شده از وزن و بدن
- داشتن مشکلات سلامتی همچون نازک شدن استخوانها، ناباروری و شکنندگی مو و ناخنها
- استفاده از روشهایی برای کاهش وزن همچون مصرف مسهلها یا داروهای لاغری، استفراغ پس از غذا و ورزش بیش از حد
اختلال مصرف غذا با محدودیت (Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder – ARFID)
بر اثر این اختلال فرد اقدام به محدود کردن یا نخوردن برخی غذاها میکند که از لحاظ مزه، بافت یا بوی خاص برای او خوشایند نیستند.
علائم اختلال ARFID
- بی میلی به خوردن یا عدم علاقه به غذاها
- کاهش وزن یا عدم رشد طبیعی
- مشکلات تغذیهای و وابستگی به مکملها یا تغذیه از طریق لوله
- عدم مصرف غذاهایی که منجر به دریافت کالری و مواد مغذی کافی نمیشود
پیکا (Pica)
اختلال پیکا به میل غیرعادی فرد به خوردن مواد غیرخوراکی همچون گچ، خاک، مو، یخ یا کاغذ گفته میشود. به طور معمول این اختلال در کودکان، زنان باردار یا افراد با کمبود تغذیهای بیشتر دیده میشود.
علائم پیکا
- خوردن چیزهای خوراکی غیرخوراکیمانند یخ، خاک، گچ، صابون، کاغذ، مو و…
- داشتن مشکلاتی همچون اختلالات رشدی یا ذهنی
سندرم خوردن شبانه (Night Eating Syndrome)
این اختلال به وضعیتی گفته میشود که فرد در ساعات شب به مصرف بیش از حد غذا میپردازد. فرد دچار این اختلال دچار بیخوابی و استرس است و با اینکه ممکن است در طول روز اشتهای کمی داشته باشد؛ اما شبها دچار حملات پرخوری میشود.
علائم اختلال خوردن شبانه
- نداشتن اشتها در طول روز
- بیخوابی
- استرس
- پرخوری در ساعات شب
اختلال استفراغ عمدی (Rumination Disorder)
بر اثر این اختلال فرد پس از خوردن غذا آن را دوباره به دهانش برمیگرداند. این فرایند به طور معمول حدود ۳۰ دقیقه پس از خوردن غذا اتفاق میافتد و اغلب بدون احساس تهوع یا ناراحتی است. اگر این اختلال در کودکان و نوزادان دیده شود به طور معمول بدون نیاز به درمان خاص برطرف میگردد.
علائم اختلال استفراغ عمدی
- برگشتن غذا به دهان پس از بلعیدن، جویدن دوباره یا بیرون ریختن غذا
ارتورکسیا (Orthorexia)
ارتورکسیا یا «اختلال وسواس غذایی» به وضعیتی گفته میشود که فرد بسیار نگران کیفیت و سلامت غذایی است که مصرف میکند و در واقع وسواس غیر منطقی نسبت به مصرف غذاهای سالم و طبیعی پیدا میکند. این اختلال برخلاف دیگر اختلالات خوردن که تمرکز آنها بر وزن و ظاهر بدن است بر پاکیزگی، مواد اولیه و نحوه تهیه غذا تمرکز دارد.
علائم اختلال ارتورکسیا
- اجتناب از خوردن غذاهای فراوری شده یا دارای افزودنی
- اختصاص وقت بسیار به برنامهریزی و کنترل وعدههای غذایی
- محدودیت غذایی شدید
- کمبود مواد مغذی
مشکلات اجتماعی
علل ایجاد اختلال خوردن
اختلال خوردن بر اثر یک علت واحد ایجاد نمیشود؛ بلکه ترکیبی از عوامل زیستی، روانی و اجتماعی در ایجاد آن نقش دارند. از جمله علل ایجاد اختلال خوردن موارد زیر هستند:
عوامل زیستی
ژنتیک میتواند نقش مهمی در ابتلای فرد به اختلال خوردن داشته باشد. برخی مطالعات حاکی از این هستند که داشتن سابقه خانگی در این زمینه یا سایر اختلالات روانی میتواند احتمال بروز این اختلال را بالا ببرد.
عوامل روانشناختی
عزت نفس پایین، کمال گرایی، اضطراب، افسردگی و نیاز شدید به کنترل میتوانند زمینه ساز اختلال خوردن باشند.
عوامل اجتماعی و فرهنگی
تأثیر رسانهها بر رسیدن به اندام ایدئال، تأکید افراطی بر لاغری و مقایسه مداوم با دیگران میتواند زمینهساز این اختلالها شود. شبکههای اجتماعی نیز با انتشار تصاویر غیرواقعی از بدن این فشار را تشدید میکنند.
عوارض اختلال خوردن
اختلال خوردن در صورت تداوم میتواند عوارض جسمی و روانی جدی و متعددی به همراه داشته باشد که این عوارض با توجه به نوع و شدت اختلال متفاوت هستند. از جمله مهمترین عوارض اختلال خوردن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- اضطراب
- افسردگی و پیدایش افکار خودکشی
- وسواس فکری-عملی (OCD)؛ افزایش رفتارهای وسواسی در ارتباط با خوردن و وزن
- اختلالات خواب
- اختلالات روانی همچون اختلالات خلقی
- مشکلات تحصیلی و شغلی
- انزوای اجتماعی
- تأثیرات منفی بر روابط خانوادگی و دوستانه
روشهای درمان اختلال خوردن
روشهای درمان اختلال خوردن با توجه به نوع اختلال متفاوت است؛ اما به طور معمول از روشهای زیر برای درمان اختلالات خوردن استفاده میشود:
مشاوره روانشناختی (رواندرمانی)
یکی از بهترین درمانها برای درمان اختلالات خوردن رواندرمانی است. متخصص بهداشت روان پس از تشخیص این اختلال میتواند گزینههای درمانی مناسب را به شکل درمان فردی، گروهی و خانوادگی برای درمان پیشنهاد دهد.
درمان شناختی – رفتاری (CBT) و درمانهای روانکاوانه مبتنی بر ذهنیسازی و دلبستگی (MBT) میتوانند نقش مؤثری در شناسایی و حل مشکلات عاطفی و ناخودآگاه که به اختلالات خوردن مرتبط هستند داشته باشند. این درمانها بر حل مسائل عاطفی و روانی نهفته تمرکز دارند و میتوانند به کاهش ناراحتی روانی افراد و بهبود وضعیت عاطفی و رفتاری آنها کمک رسانند.
دارو درمانی
در برخی موارد داروها میتوانند بخشی از درمان اختلالات خوردن باشند. این داروها به طور معمول برای درمان و کنترل اضطراب، افسردگی و اختلالات روانی همراه با اختلالات خوردن تجویز میشوند. استفاده از داروهای ضدافسردگی و ضداضطراب همچون SSRIها (مهارکنندههای بازجذب سروتونین) میتواند در کنترل علائم نقش مهمی داشته باشد.
تغییر رژیم غذایی و مشاوره تغذیه
از دیگر روشهای درمان اختلالات خوردن مشورت با درمانگران تغذیه و دریافت رژیم غذایی متعادل و مناسب است. در برخی اختلالات خوردن همچون بیاشتهایی عصبی مشاوره تغذیه کمک میکند تا وزن به سطح طبیعی بدن بازگردد. مشاور تغذیه همچنین در پیدایش دیدگاه مثبتتر نسبت به غذا و بدن و کاهش اضطرابهای مربوط به خوردن میتواند مؤثر باشد.
حمایت خانواده و محیط اجتماعی
حمایت شدن از سمت خانواده و دوستان نقش مهمی در بهبودی فرد دارد. برای حمایت بیشتر خانوادهها باید در خصوص اختلالات خوردن و چگونگی حمایت از بیمار آموزش ببینند.
بستری شدن در مراکز درمانی
در موارد بسیار شدید و خطرناک همچون کاهش وزن شدید، اضطراب روانی شدید و اختلالات فیزیولوژی بستری شدن در مراکز درمانی مورد نیاز است. مراکز درمانی میتوانند بیمارستانهای روانی یا کلینیکهای تخصصی درمان اختلالات خوردن باشند که خدمات مراقبتی و درمانی جامع را ارائه میکنند.
تحریک مغناطیسی مغز
تحریک مغناطیسی مغز یا «آر تی ام اس» به عنوان یک روش غیرتهاجمی شناخته میشود و در طی آن فعالیت برخی نواحی مغز با استفاده از مواج مغناطیسی کاهش مییابد. مطالعات حاکی از این هستند که این روش میتواند به کاهش رفتارهای وسواسی مربوط به غذا، کاهش میل به پرخوری و بهبود کنترل تکانه مؤثر باشد.
درمانهای مکمل و سایر روشها
از برخی روشهای درمانی مکمل مانند درمانهای هنری و موسیقی درمانی، طب سوزنی، یوگا و تکنیکهای آرامسازی میتوان برای کاهش استرس و اضطراب بیماران استفاده کرد و فرایند بهبودی را سرعت بخشید.
آیا اختلال خوردن خطرناک است؟
پاسخ به این سؤال مثبت است. اختلالات خوردن از جمله مرگبارترین اختلالات روانی به شمار میروند به خصوص بیاشتهایی عصبی که نرخ مرگ و میر بالایی دارد. حتی در مواردی که اختلالات خوردن به مرگ منجر نمیشوند میتوانند آسیبهای دائمی به مغز، قلب و سایر اندامها وارد کنند.
چگونه به فرد مبتلا به اختلال خوردن کمک کنیم؟
در صورتی که یکی از اطرافیان به اختلالات خوردن مبتلا شده میتوان از طریق روشهای زیر به او کمک رساند:
- حمایت شخصی از فرد
- تشویق به مسئولیتپذیریفرد در برابر عواقب اقداماتش
- عدم فشار به فرد در مورد خوردن یا نخوردن غذا
- گوش دادن به احساسات فرد
- حمایت از فرد در زمانهای سخت همچون ناامیدی
چه زمانی برای اختلال خوردن باید به روانپزشک یا متخصص تغذیه مراجعه کنیم؟
زمانی که فرد متوجه میشود که رفتارهای غذایی یا نگرانیهای ذهنی درباره غذا و وزن بر روی سلامت، عملکرد روزانه یا حال روانی او تأثیر داشته باید حتماً از یک متخصص کمک گرفته شود. در اختلالات خوردن هرچه مراجعه فردبهفرد متخصص سریعتر باشد درمان سادهتر و مؤثرتر خواهد بود.
روانپزشک یا متخصص تغذیه؟ کدام و چه زمانی؟
وضعیت ایدئال برای درمان همکاری همزمان روانپزشک و متخصص تغذیه برای درمان اختلالات خوردن است.
زمانی که علائم روانی شدید است و در کنار اختلالات خوردن، اضطراب یا افسردگی یا رفتارهای جبرانی (استفراغ، مصرف ملین) مشاهده میشود باید فرد به روانپزشک مراجعه کند.
برای درمان اختلالات خوردن میتوان به کلینیکهای روانشناسی مختلفی مانند کلینیک روانشناسی پایا مراجعه کرد و از دانش روانپزشکان به نامی همچون دکتر حسین فوده بهره برد.
مراجعه به متخصص تغذیه برای بازسازی رابطه سالم با غذا، اصلاح الگوی غذایی جبران و کمبودهای تغذیهای نیز پیشنهاد میشود.
کلام پایانی
اختلالات خوردن تنها یک مشکل ساده غذایی نیستند؛ بلکه اختلالاتی پیچیده و چندبعدی به شمار میروند که در عوامل زیستی، روانی و اجتماعی ریشه دارند. از آنجایی که این اختلالات میتوانند تأثیر مخربی بر روان و جسم فرد بگذارند درمان آنها از اهمیت بالایی برخوردار است. مهم است بدانیم که اختلال خوردن یک انتخاب یا ضعف اراده نیست، بلکه یک بیماری قابل درمان است و با آگاهی، همدلی و مداخله تخصصی، بسیاری از افراد میتوانند به زندگی سالم و متعادل بازگردند.
سوالات متداول
بیاشتهایی عصبی، پرخوری عصبی و اختلال پرخوری افراطی از شایعترین انواع آن هستند.
عوامل روانشناختی، فشارهای اجتماعی، ژنتیک و تجربیات آسیبزا میتوانند مؤثر باشند.
سوءتغذیه، مشکلات قلبی، اختلالات هورمونی، افسردگی و اضطراب از عوارض آن هستند.
معمولاً شامل رواندرمانی، مشاوره تغذیه و در برخی موارد درمان دارویی است.