برای صحبت با کودک و نوجوان در مورد مسائل روانی، لازم است دقت کنیم چه نکاتی را بیان میکنیم. این موضوع بایدها و نبایدهایی دارد و نمیتوانیم هر سخنی را بدون ملاحظه و بیحساب بر زبان آوریم. بنابراین باید بیاموزیم چگونه دربارهٔ اختلالات روانی با فرزندانمان صحبت کنیم. نکات اساسی وجود دارد که کمک میکند کودکان و نوجوانان بتوانند مسائل و دغدغههای مربوط به سلامت روان خود را با والدین در میان بگذارند. کودکان و نوجوانان به شهامت قابلتوجهی نیاز دارند تا به پدر و مادر خود اعتماد کنند و راز دلشان را با آنها درمیان بگذارند. همراهی و اشتیاق برای شنیدن، بهترین روش برای تقویت این شجاعت در بیان مشکلات است و آنها را برای دریافت کمکهای لازم آماده میسازد.
بسیاری از والدین اخیراً با ما تماس گرفتهاند تا بپرسند اگر فرزندشان بگوید ممکن است دچار مشکل روانی شده باشد، چه واکنشی باید نشان دهند. مثلاً ممکن است آنها اضطراب، افسردگی یا سایر مشکلات را تجربه کنند. از اینرو لازم دیدیم دربارهٔ این موضوع توضیحاتی ارائه دهیم و بخشی از نکات و موارد مهم را در این زمینه با شما در میان بگذاریم.
کلینیک روانشناسی پایا با مدیریت دکتر حسین فوده، به عنوان بهترین کلینیک روانشناسی در قائم مقام فراهانی، آماده ارائه راهنمایی و درمان انواع خدمات مشاورهای به والدین و کودکان و نوجوانان شما میباشد.
در صورت تمایل می توانید به فایل صوتی این محتوا گوش دهید
چگونگی صحبت با کودک و نوجوان در مورد مسائل روانی
فرزند شما شاید پیش از آنکه بتواند مشکل روحی خود یا اختلال روانی خاصی که او را آزار میدهد بیان کند، در اینترنت به جستجو و بررسی بپردازد. نکته مهم این است که به خاطر بسپارید اگر کودک یا نوجوان شما تلاش میکند در این زمینه با شما صحبت کند، احتمالاً برای این کار به شهامت زیادی نیاز دارد، زیرا احساس میکند آسیب دیده است و شیوه پاسخدهی و برخورد شما با پرسشهای آنها از اهمیت ویژهای برخوردار است.
فهرستی از برخی موضوعاتی که در صحبت با کودک و نوجوان در مورد مسائل روانی ممکن است مطرح شوند و نحوه واکنش درست و سازنده شما در رابطه با آنها که بسیار حائز اهمیت است را در ادامه بیان خواهیم کرد:
هرگز به او نگویید که همه ما گاهی چنین احساسی را تجربه میکنیم
وقتی اینگونه درباره تجربهای که او در حال گذراندن آن است صحبت میکنید، قصد دارید به او بفهمانید که این حالت طبیعی است و جای نگرانی ندارد و از دید خودتان موضوع را خاتمه میدهید، در حالی که پاسخ دادن به این شکل میتواند برای هر فردی، به ویژه کودک، آزاردهنده باشد.
اینکه در صحبت با کودک و نوجوان در مورد مسائل روانی، به او اجازه دهید که این جرأت را در خود پرورش دهد که به راحتی درباره شرایط روانی یا جسمی خود صحبت کند، بسیار ارزشمند و مفید خواهد بود. در این صورت، با توجه به اطلاعات به دست آمده، میتوانید برای حل مشکل اقدامات لازم را انجام دهید.
هرگز نگویید گذشت زمان موضوع را حل میکند
گاهی در صحبت با کودک و نوجوان در مورد مسائل روانی برای ایجاد حس اطمینان در وی، از جملاتی مانند “نگران نباش”، “نباید نسبت به این موضوع حساس باشی” یا “با گذشت زمان همه چیز بهتر میشه” استفاده میکنیم. اما در بسیاری از اختلالات روانی کودکان و نوجوانان، این طرز فکر درست نیست و گذشت زمان بدون مداخله تخصصی، ممکن است فقط باعث عمیقتر شدن ریشههای مشکل شود.
وقتی به کودک یا نوجوان القا میکنیم که باید نسبت به موضوع ناراحتکننده بیتفاوت باشد و نیازی به صحبت و بررسی نیست، در واقع به او میآموزیم که در طول زندگی و فرایند رشدش، از بیان مشکلات خودداری کند و بروز احساساتش را متوقف سازد. این رویکرد میتواند پیامدهای منفی بلندمدتی داشته باشد.
در مقابل، وقتی کودک یا نوجوان تمایل دارد بیشتر درباره اتفاقاتی که او را آزار داده صحبت کند، نشان میدهد که احساس نیاز میکند و میخواهد مشکلش را با دیگران در میان بگذارد. این موضوع به ویژه در مواردی مانند استرس امتحانات یا مشکل در روابط و دوستیها مشهود است.
به خاطر داشته باشید که در هنگام صحبت با کودک و نوجوان در مورد مسائل روانی استفاده از عباراتی مانند: “وقتی بزرگتر بشی…” یا “در آینده به این موضوع میخندی…” احتمالاً نمیتواند برای کودکی که درگیر نگرانیهای فعلی خود است، آرامشبخش باشد. چنین جملاتی اگرچه با نیت خوب بیان میشوند، اما اغلب نیازهای عاطفی فعلی کودک و نوجوان را نادیده میگیرند.
هیچوقت نگویید تو دلیلی برای ناراحتی نداری!
بسیاری از والدین و سرپرستان با گفتن جملاتی مانند “دیگران وضع بدتری دارند” یا “تو ناشکری میکنی”، سعی میکنند توجه کودک یا نوجوان را به نقاط مثبت زندگی جلب کنند. هدف آنها کمک کردن و ایجاد احساس بهتر در فرزندشان است. اما مسئله اینجاست که هر رنجی، هر چند کوچک نیز دردآور است و باید به آن توجه شود. گفتن این که “همه این مشکل را دارند” یا “خیلیها شرایط سختتری دارند”، در واقع به معنای نادیده گرفتن احساسات کودک یا نوجوان است. این کار در هنگام صحبت با کودک و نوجوان در مورد مسائل روانی، باعث میشود فرزندتان حس کند مشکلاتش از سوی والدین درک نشده است.
نگویید این موضوع طبیعی نیست
همانقدر که گفتن “همه گاهی چنین احساسی دارند؛ جایی برای نگرانی نیست” میتواند مفید باشد، بیان این که “چیزی که تجربه میکنی طبیعی نیست”، مضر است و در کودک یا نوجوان احساس ترس و نگرانی شدید ایجاد میکند.
فراموش نکنید که کودکی یا نوجوانی که با شما صحبت میکند، احتمالاً از قبل مضطرب است یا حتی در ابتدا جرئت بیان مشکلش را نداشته است. اگر بشنود که رفتار یا احساساتش “طبیعی نیست”، ممکن است آن را بیشتر در خود پنهان کند و دیگر دربارهاش صحبت نکند.
در چنین شرایطی، فرزندتان ممکن است تلاش کند تا “طبیعیتر به نظر برسد”، اما از نگاه روانشناسی، این “درونی شدن” رنج، نه تنها دردی را دوا نمیکند بلکه در آینده عواقب سنگینتری به همراه خواهد داشت.
نگویید؛ در این مورد به دیگران چیزی نگو!
گاهی والدین در هنگام صحبت با کودک و نوجوان در مورد مسائل روانی؛ به فرزندشان توصیه میکنند درباره مشکلات خود با دیگران صحبت نکند، چون فکر میکنند این موضوع شرمآور است. آنها نگرانند که اگر دیگران بفهمند فرزندشان با مشکلات روانی روبروست، چه واکنشی نشان خواهند داد.
اما این جمله برای کودک یا نوجوان هم نگرانکننده است. او ممکن است بترسد که اگر درباره احساساتش حرف بزند، مورد بیمهری یا آزار و اذیت قرار بگیرد. تأکید روی این که “نباید به کسی بگویی” اضطرابش را بیشتر میکند.
وقتی بیماریهای روانی به عنوان موضوعی غیرقابل بیان معرفی میشوند، بچهها حتی ممکن است آن را از نزدیکان خود هم پنهان کنند. مثلاً یکی از مراجعان مشاوره روانشناسی تعریف میکرد: “سالها مشکل وسواسم را از خواهرم مخفی نگه داشتم، چون والدینم میگفتند نباید کسی بفهمد. حتی به من گفتند مراجعه به پزشک و مصرف داروها را از بقیه پنهان کنم. این راز، استرس زیادی به من وارد کرد. حالا که به گذشته نگاه میکنم، آرزو میکنم کاش طور دیگری رفتار میشد.”
در بیشتر موارد، والدین چنین چیزهایی را از روی دلسوزی میگویند. این کاملاً طبیعی است که فطرتاً بخواهیم به عزیزانمان اطمینان بدهیم همه چیز خوب است و هر تصمیمی گرفتهایم فقط برای خیر و صلاح آنها بوده است؛ اما گاهی این نگرش باعث میشود مشکلات درونی شدن پیدا کنند و بعدها پیامدهای بدتری داشته باشند.
چه سوالاتی را در صحبت با کودک و نوجوانمان مطرح کنیم؟
این واقعیت را بپذیرید که گاهی اوقات حق با آنهاست! گاهی کودک یا نوجوان تمام تلاش خود را کرده است و در چنین شرایطی دانستن اینکه دقیقاً چه باید کرد، بسیار دشوار است. اما یک گفتگوی سازنده و مفید میتواند نقش حمایتی مهمی داشته باشد و در ایجاد احساس بهتر مؤثر باشد. در ادامه برخی از جملاتی که در زمان صحبت با کودک و نوجوان در مورد مسائل روانی، شنیدن آنها میتواند برای وی مفید باشد، آورده شده است:
۱. میفهمم که این شرایط واقعاً برایت سخت است؛ از شرایطت برام بگو؟
۲. میتوانی بیشتر درباره اتفاقاتی که افتاده برایم صحبت کنی؟
۳. این موضوع از چه زمانی شروع شد؟
۴. در مورد چیزهایی که با هم صحبت کردیم، چه احساسی داری؟
۵. خوشحالم که احساس کردی میتوانی درباره چیزهایی که تو را ناراحتت کرده با من صحبت کنی. از ناراحتیهایت بیشتر برایم میگویی؟
۶. آیا ایده یا پیشنهادی داری درباره اینکه بعد از این چه کارهایی باید انجام دهیم؟
۷. من برای حمایت از تو اینجا هستم. بیا با هم ببینیم برای مراحل بعدی چه برنامهای میتوانیم داشته باشیم. برنامهات را برایم توضیح میدهی؟
پروسه درک و صحبت با کودک و نوجوان در مورد مسائل روانی وی، میتواند شامل تحقیق بیشتر، صحبت با پزشک یا حتی تعیین زمانی در آینده نزدیک برای گفتگوی دوباره درباره مشکلات او باشد.
چگونه به فرزندم کمک کنم تا با اختلالات و مسائل روانی کنار بیاید؟
بهتر است بدانید که در فرآیند درمان فرزندان کودک و نوجوانتان، والدین نقش اساسی دارند. برای کمک به درمان پایدار او، توجه به نکات زیر در هنگام صحبت با کودک و نوجوان در مورد مسائل روانی وی ضروری است:
● در مورد مشکلات روانی کودکان آگاهی لازم را به دست آورید.
● با رواندرمانگر یا مشاور درباره شیوه درمان، واکنش و برخورد شما با فرزندتان مشورت کنید.
● برنامههای شاد و تفریحی خانوادگی را فراموش نکنید. از روشهای گوناگون برای ایجاد آرامش و شادی در خانواده استفاده نمایید.
● فرآیند درمان را نیمهکاره رها نکنید، در بهبود اختلال روانی فرزندتان پایدار و ثابت قدم باشید.
● در صورت لزوم، مدرسه و معلمان را از فرآیند درمانی کودک خود مطلع سازید.
● روشهای مدیریت بحران و کنترل فشارهای روانی را بیاموزید تا در شرایط ضروری از آنها استفاده لازم را ببرید.
● همدردی و مشارکت، اساس فرآیند درمان را تشکیل میدهند.
مقاله مرتبط: درمان بیشفعالی (ADHD) در کودکان و بزرگسالان
کلام پایانی
گاهی اوقات کودکان و نوجوانان برای عبور از تجربههای دشوار زندگی و واکنش مناسب در برابر فشارهای روانی به کمک بزرگترها نیاز دارند. در بیشتر موارد، رفتارهای آنها بیش از گفتارشان نشانههای مهمی به ما میدهد تا این نیاز فرزندمان را تشخیص دهیم و برایصحبت با کودک و نوجوان در مورد مسائل روانی اقدام کنیم.
اختلالات روانی وضعیتهای نسبتاً پایداری از عدم سلامت روان هستند؛ شرایطی که برای مدتی طولانی باقی میمانند و معمولاً به طور کامل برطرف نمیشوند و ممکن است در سراسر زندگی همراه فرد باشند. این اختلالات در کودکان و نوجوانان به شکل تغییرات چشمگیر در شیوهی یادگیری، رفتار یا مدیریت هیجانها ظاهر میشوند که باعث ناراحتی و مشکل در انجام کارهای روزمره میگردد. بسیاری از کودکان گاهی دچار ترس و اضطراب میشوند یا رفتارهای ناسازگارانه از خود بروز میدهند. اختلالات روانی همچنین میتواند رشد طبیعی کودک را تحت تأثیر قرار دهد و چالشهایی ایجاد کند که تا دوران بزرگسالی ادامه پیدا کند.
بهترین راهکار اینست که به رفتارها و عواطف کودک و نوجوانانتان خود دقت کنید و اگر نشانههای اختلالات روانی را مشاهده کردید، با یک مشاور متخصص کودکان تماس بگیرید. کلینیک روانشناسی پایا با داشتن بهترین مشاوران روانشناس و روانپزشک، به عنوان بهترین کلینیک روانشناسی در اندرزگو و تهران برای کمک به شما و فرزندتان آماده است.
سوالات متداول
صحبت با کودکان و نوجوانان در مورد مسائل روانی نیازمند دقت و ملاحظه است، زیرا آنها برای اعتماد کردن و بیان مشکلات خود نیاز به شهامت قابل توجهی دارند. والدین باید فضایی از همراهی و اشتیاق برای شنیدن فراهم کنند تا این شجاعت در فرزندان تقویت شود. هدف از این گفتگوها، آمادهسازی آنها برای دریافت کمکهای لازم و جلوگیری از عمیقتر شدن مشکلات است. در این راستا، نباید هر سخنی را بدون ملاحظه بر زبان آورد و باید با آگاهی از بایدها و نبایدهای این نوع مکالمات پیش رفت.
هنگامی که فرزندتان تلاش میکند درباره مشکل روانی خود صحبت کند، به خاطر داشته باشید که این کار برای او شهامت زیادی میطلبد و نحوه پاسخگویی شما بسیار اهمیت دارد. در چنین شرایطی، از جملاتی که ممکن است احساسات او را نادیده بگیرند یا او را بیاهمیت جلوه دهند، خودداری کنید. به جای آن، با اشتیاق به او گوش دهید و او را تشویق کنید که بیشتر صحبت کند. کلینیک روانشناسی پایا با مدیریت دکتر حسین فوده، آماده ارائه راهنمایی و درمان به والدین و فرزندان در این زمینه است.
- آگاهی لازم را در مورد مشکلات روانی کودکان به دست آورید.
- با رواندرمانگر یا مشاور درباره شیوه درمان و نحوه برخورد با فرزندتان مشورت کنید.
- برنامههای شاد و تفریحی خانوادگی را فراموش نکنید.
- فرآیند درمان را نیمهکاره رها نکنید و ثابت قدم باشید.
- در صورت لزوم، مدرسه و معلمان را از فرآیند درمانی کودک مطلع سازید.
- روشهای مدیریت بحران و کنترل فشارهای روانی را بیاموزید.
- همدردی و مشارکت، اساس فرآیند درمان را تشکیل میدهند.
اختلالات روانی میتوانند رشد طبیعی کودک را تحت تأثیر قرار دهند و چالشهایی ایجاد کنند که تا دوران بزرگسالی ادامه پیدا کند. این اختلالات ممکن است به صورت تغییرات چشمگیر در شیوه یادگیری، رفتار یا مدیریت هیجانها بروز کنند و منجر به ناراحتی و مشکل در انجام کارهای روزمره شوند. بسیاری از کودکان گاهی دچار ترس و اضطراب میشوند یا رفتارهای ناسازگارانه از خود بروز میدهند که در صورت عدم رسیدگی، میتوانند پیامدهای منفی بلندمدتی داشته باشند.
